Povodom 220 godina od rođenja kneza Aleksandra Karađorđevića, u Muzeju rudničko-takovskog kraja održano je stručno predavanje posvećeno vladaru čija je odluka bila presudna za formiranje i opstanak ovog grada. O njegovom životu, političkim izazovima 19. veka i malo poznatim detaljima iz istorije opštine govorio je istoričar i muzejski savetnik Aleksandar Marušić.
Sredinom 19. veka postojala je realna opasnost da se ukine Rudnički okrug i tadašnje sedište u Brusnici. Prema prvobitnim planovima, teritorija je trebalo da bude podeljena između susednih okruga, čime bi ovaj prostor ostao bez sopstvenog gradskog centra.
Međutim, knez Aleksandar Karađorđević nije prihvatio takav predlog. Nakon konsultacija sa saradnicima i formiranja posebne komisije, pružio je punu podršku ideji o izgradnji potpuno novog naselja. Glavna prekretnica dogodila se kada je knez 1853. godine doneo zvaničan ukaz o osnivanju novog grada, čime je prepoznao potencijal ovog područja i postavio temelje za razvoj savremenog Gornjeg Milanovca.
Predavač, istoričar Aleksandar Marušić naglasio je duboki istorijski trag koji je knez ostavio, uprkos decenijskom zanemarivanju u zvaničnoj literaturi.
– Ako je prema nekom vladaru novovekovne Srbije zvanična istoriografija bila nepravedna, onda je to svakako knez Aleksandar Karađorđević. Njegova uloga u razvoju Kneževine Srbije bila je izuzetno velika, ali često potcenjena. Tokom njegove vladavine, od 1842. do 1858. godine, Srbija je sačuvala sve atribute tadašnje uslovne nezavisnosti. Formirana je stajaća vojska, a donet je i jedan od najznačajnijih pravnih akata 19. veka – Srpski građanski zakonik, kojim su garantovana imovinska prava građana. Knez Aleksandar bio je i jedan od retkih vladara tog vremena koji se dosledno držao slova Ustava. Poseban značaj imao je za naš kraj. On nije samo potpisao ukaz 5, odnosno 17. januara 1853. godine, kojim je osnovana varoš Despotovica, već je aktivno pratio čitav proces njenog nastanka. Uprkos brojnim političkim i drugim otporima, insistirao je da se pronađe odgovarajuća lokacija, sprovedu potrebne procedure i formira nova varoš. Godine 1857. posetio je Despotovicu i inicirao podizanje crkve, koju su kasnije podigli kneževi Miloš i Mihailo Obrenović. Zbog svega toga smatram da je njegova vladavina bila znatno uspešnija nego što je dugo predstavljano u zvaničnoj istoriografiji. Naravno, bilo je i propusta, ali njegov istorijski značaj moramo sagledati u okolnostima vremena u kojem je živeo i vladao. Pomalo je i tragična činjenica da je od svojih 79 godina života čak dve trećine proveo u izgnanstvu – izjavio je Marušić.
Iako je njegova uloga u formiranju grada bila od ključnog značaja, knez Aleksandar Karađorđević retko je u fokusu javnih rasprava o lokalnoj prošlosti. Zbog toga ovakvi događaji u organizaciji Muzeja rudničko-takovskog kraja imaju cilj da osvetle značajne ličnosti i prepoznatljive trenutke koji su oblikovali identitet čitavog kraja.
Život u senci izgnanstva
Istorijski udes kneza Aleksandra Karađorđevića ogleda se i u činjenici da je od svojih 79 godina života čak dve trećine proveo van otadžbine. Uprkos tome što je postavio temelje modernog zakonodavstva, stajaće vojske i varoških centara poput Gornjeg Milanovca (nekadašnje Despotovice), političke prilike 19. veka potisnule su njegove zasluge u drugi plan, a krunu i domovinu morao je da napusti nakon Svetoandrejske skupštine.
