Nadgrobni spomenik u Karkaišentu predstavlja „veličanje fašizma i njegovih protagonista“, što je ocenjeno kao nespojivo sa modernim demokratskim vrednostima i dužnošću države da obezbedi reparaciju i dostojanstvo žrtvama.
Vlada Španije uvrstila je grob Vjekoslava „Maksa“ Luburića u Katalog simbola protiv demokratskog sećanja, čime je pokrenut proces uklanjanja fašističkih simbola sa mesta gde počivaju posmrtni ostaci jednog od najkrvoložnijih komandanata ustaškog režima. Spomenik na opštinskom groblju Karkaišent u Valensiji sada podleže španskom Zakonu o demokratskom sećanju iz 2022. godine, koji zabranjuje javno veličanje aktera povezanih sa fašizmom i diktaturama.
Luburić, poznat u istoriji kao „Mesar“, bio je jedna od ključnih ličnosti zločinačke, fašističke Nezavisne Države Hrvatske i upravnik sistema koncentracionih logora Jasenovac, gde su vršena masovna ubistva Srba, Jevreja, Roma, antifašista i svih ostalih protivnika tog bednog režima.
Nakon raspada Nezavisne Države Hrvatske i Drugog svetskog rata, Luburić je pronašao utočište u Španiji pod diktaturom Fransiska Franka. Tamo je decenijama živeo pod pseudonimom Visente Perez Garsija, vodeći naizgled miran život kao vlasnik štamparije, dok je istovremeno vodio radikalnu emigrantsku propagandu.
Prema obavezujućem izveštaju Tehničke komisije španskog Ministarstva za teritorijalnu politiku, spomenik u Karkaišentu predstavlja „glorifikaciju fašizma i njegovih protagonista“, što je ocenjeno kao nespojivo sa savremenim demokratskim vrednostima i dužnošću države da obezbedi reparaciju i dostojanstvo žrtvama.
Španske vlasti su zvanično obavestile lokalnu administraciju u Valensiji o obavezi da hitno ukloni grb ustaškog režima iz panteona. Pored uklanjanja kontroverznih simbola, zakon predviđa i postavljanje informativnih tabli koje će pružiti objektivni istorijski kontekst. Ove reference će jasno ukazivati na Luburićev ulog u ustaškom aparatu, genocid počinjen u Jasenovcu i prirodu njegovog boravka u Španiji.
Povezanost Vjekoslava Luburića sa logorom smrti Jasenovac, gde su stradale desetine hiljada ljudi, svrstava ga među najozloglašenije počinioce masovnih zločina 20. veka. Njegov boravak u egzilu prekinut je 1969. godine, kada ga je u njegovom domu ubio Ilija Stanić, agent jugoslovenske tajne službe, nanoseći mu smrtonosne udarce gvozdenom šipkom.
Ovim potezom, špansko Ministarstvo za teritorijalnu politiku i demokratsko sećanje nastoji da neutrališe mesta koja služe kao uporišta za glorifikaciju fašističkih kolaboracionista, insistirajući na transformaciji takvih lokacija u prostore istorijskog učenja, a ne glorifikacije zločina.
U Španiji, gde je živeo do smrti 1969. godine, malo ko je znao pravi identitet čoveka koji se krio iza maske uzornog građanina. Do trenutka nasilne smrti uživao je punu zaštitu države i Civilne garde. Dok nije ubijen, javnost nije znala ni njegovo pravo ime; komšijama i poznanicima bio je „Don“, „Poljak“, „General“ ili jednostavno Visente. Niko nije sumnjao da u njihovom neposrednom komšiluku živi sadista na čijim je rukama krv desetina hiljada žrtava ubijenih u Jasenovcu, epicentru zločinačke mašinerije Nezavisne Države Hrvatske.
Luburićev put do Pirineja vodio je preko Mađarske i Italije, odakle je, prerušen u franjevca, prešao u Francusku. Međutim, Pariz se u to vreme brutalno obračunavao sa saradnicima maršala Petena, a prisustvo komunista u tadašnjoj francuskoj vladi činilo je tlo nesigurnim za ustaškog generala. Ponovo uz logističku podršku crkvenih struktura, Luburić je pobegao u sigurnost Frankove Španije.
Po dolasku, nakon kratkog perioda fizičkog rada, brzo je došao pod pokroviteljstvo uticajnih oficira i sveštenika. Boravio je u gradovima Žilet, Moraira i Beniganim, gde se oženio Izabel Ernaiz, ćerkom bogatog baskijskog industrijalca. Lokalnoj zajednici se predstavio kao Visente Perez Garsija, a zbog dubokog poštovanja koje mu je ukazivala Civilna garda, nazivan je „poljskim generalom“.
Istorijski izvori ukazuju na to da je Luburićev brak dogovoren od strane vojnih krugova kako bi se osigurala finansijska stabilnost za njegove emigrantske aktivnosti. Međutim, njegova sadistička priroda je ubrzo izbila na površinu, a žena ga je napustila. Tada su franjevci ponovo preuzeli vlast. Luburić se preselio u grad Karkaišent, u stan pored manastira, gde je otvorio štampariju u prizemlju. Postao je opsednut izdavanjem propagandnih novina „Drina“, po kojima je čak i nazvao jednu od svojih ćerki, verujući da reka predstavlja nepremostivu granicu između dve civilizacije.
Ključna figura u njegovom španskom životu bio je otac Oltra, Frankov ispovednik i čovek odgovoran za skrivalište brojnih nacista. Zahvaljujući Oltrinom uticaju, Luburić dobija starateljstvo nad decom, a Karkaišent postaje baza iz koje je izlazilo više od 2.000 različitih propagandnih materijala na četiri jezika. Dok je jutra provodio u dugim razgovorima sa Oltrom, ostatak dana je posvećivao štampanju ustaške ideologije.
Kraj sage o „Don Visentu“ počeo je početkom 1967. godine, kada je 23-godišnji Ilija Stanić stigao u njegov dom. Predstavljajući se kao sin ubijenog ustaše i političkog prognanika, Stanić je brzo stekao generalovo poverenje. Postao je njegov kuvar, kolega u štampariji i osoba koja je brinula o njegovoj deci.
Završni čin se dogodio u nedelju, 20. aprila 1969. godine. Prema policijskoj rekonstrukciji, Stanić je, uz pomoć dvojice saradnika, ubio Luburića. Scenario je bio brutalan: otrov u kafi, a zatim su usledili smrtonosni udarci čeličnom šipkom u glavu.
Ostaci Vjekoslava Luburića i dalje počivaju na gradskom groblju u Karkaišentu. Decenijama je to bilo mesto hodočašća ekstremne emigracije, ali je u poslednjih dvadeset godina taj entuzijazam splasnuo. Grob su uglavnom posećivali retki entuzijasti.
Nadgrobni spomenik, podignut 1976. godine i smešten na istaknutom mestu na groblju, sadrži simboliku i elemente koji veličaju i ličnost i režim kojem je pripadao. Među njima se ističe prisustvo ustaškog grba, kao i počasni natpisi koji doprinose veličanju njegove figure.
Ovom akcijom, špansko Ministarstvo za teritorijalnu politiku i demokratsko pamćenje potvrđuje da namerava da „pojača svoju posvećenost odbrani demokratskih vrednosti i poštovanju Zakona o demokratskom pamćenju, napredujući u identifikaciji i preimenovanju onih elemenata koji predstavljaju glorifikaciju diktature, fašizma ili njihovih saradnika“.
Da podsetimo, o grobu ovog krvnika poslednji put smo pisali kada smo objavili fotografije njegovog groba koji je ispisan grafitima na ćirilici i komunističkim simbolima srpa i čekića, crvenom bojom, natpisi SKOJ – Savez komunističke omladine Jugoslavije, kao i zvezda petokraka.
