A onda su radovi obustavljeni, ostavljajući za sobom ogroman nuklearni lavirint. Unutar planine Džinzi, na jugozapadu Kine, radnici su u stenama iskopali reaktorsku halu visoku gotovo 80 metara. Oko nje su izgradili komore, tunele i okna za nuklearni kompleks namenjen proizvodnji plutonijuma za oružje.
U projektu je učestvovalo više od 60.000 vojnika, radnika i stručnjaka. Izgradnja je trajala od 1966. do 1984. godine, ali postrojenje nikada nije počelo sa radom. Nije proizveden nijedan gram plutonijuma, niti je u kompleksu ikada skladišten nuklearni materijal. Za 18 godina rada stvoreni su prostori za nuklearnu proizvodnu bazu, ali ona nikada nije stavljena u funkciju, piše Dejli galaksi.
Poznat kao Projekat 816, kompleks se nalazi pored reke Vu, u mestu Baitao, koje danas pripada okrugu Ful ing, u okviru kineskog grada Čongćinga. Njegova namena decenijama je bila državna tajna. Danas turisti ulaze u planinu i obilaze reaktorsku halu i prolaze koji su nekada bili zatvoreni za javnost.
Nuklearno postrojenje skriveno u planini
Projekat je nastao u okviru takozvanog Trećeg fronta, kineske kampanje tokom Hladnog rata čiji je cilj bio premeštanje strateški važne industrije u unutrašnjost zemlje. Nakon raskola između Kine i Sovjetskog Saveza, kinesko rukovodstvo strahovalo je od napada na industrijska i vojna postrojenja.
Kina je već imala nuklearni proizvodni kompleks u provinciji Gansu, poznat kao Projekat 404. Novo postrojenje, Projekat 816, trebalo je da obezbedi dodatnu proizvodnu bazu, skrivenu duboko ispod planine. Lokacija je odabrana zbog prirodne zaštite koju pruža stena, ali i blizine reke Vu, čija je voda trebalo da se koristi za hlađenje. Tajnost projekta nije se završavala na gradilištu. Stanovnici koji su živeli u blizini podzemnih prostorija bili su preseljeni, a Baitao je nestao sa mapa.
Radnici nisu smeli slobodno da razgovaraju o svojim zadacima, čak ni međusobno. Pisma su slali preko poštanskog sandučeta u Čongćingu, označenog brojem, kako se iz adrese ne bi moglo zaključiti gde se nalazi njihovo radno mesto.
Osamnaest ogromnih pećina ispod stena
Tokom radova uklonjeno je približno 1,5 miliona kubnih metara stene, odnosno oko 53 miliona kubnih stopa. Ginisova knjiga rekorda navodi ovu lokaciju kao najveću pećinu koju je napravio čovek.
Postrojenje je projektovano tako da može da izdrži nuklearnu eksploziju i zemljotres magnitude osam stepeni.
Podzemni kompleks prostire se na oko 104.000 kvadratnih metara i obuhvata 18 velikih pećinskih prostora, povezanih sa više od 130 prolaza, puteva i okana. Najveća komora visoka je 79,6 metara, što približno odgovara visini zgrade od 20 spratova. Vojnici koji su kopali ove prostore radili su u oblacima prašine, uz isparenja eksplozivnih sredstava i stalnu opasnost od urušavanja.
Agencija Frans pres (AFP) objavila je 2017. godine da je zvaničan broj poginulih tokom izgradnje bio 76. Međutim, bivši radnici dovodili su u pitanje da li taj broj obuhvata sve žrtve. Nekadašnji radnik Čen Huajven govorio je o problemima sa plućima među ljudima koji su bili izloženi vazduhu u podzemnim prostorijama.
Drugi bivši vojnik, Li Gaoujun, vratio se na lokaciju posle 42 godine i zaplakao dok je gledao fotografije u tunelima. On je 2017. godine rekao za AFP da mnogi nekadašnji radnici, uprkos žrtvama koje su podneli tokom projekta, nisu imali penzije ni pravo na socijalna davanja.
Zašto je izgradnja obustavljena
Radovi su usporeni u aprilu 1981. godine, ponovo intenzivirani u oktobru iste godine, a zatim ponovo usporeni u maju 1982. godine. Do tada je, prema hronologiji projekta, planirani proizvodni kapacitet postrojenja već premašivao potrebe zemlje. Projekat je tako počeo da gubi opravdanje dok su radnici još bili na gradilištu. Dugotrajna izgradnja uticala je i na njegovu tehnološku isplativost. Bivši inženjer Li Điaru izjavio je 2010. godine da je nuklearna tehnologija predviđena za ovo postrojenje u međuvremenu zastarela.
Godine provedene u izgradnji zaštićene proizvodne baze ostavile su kompleks pred potpuno drugačijim strateškim i tehnološkim okolnostima.
Državni savet Kine i Centralna vojna komisija formalno su odobrili obustavu projekta u junu 1984. godine. Do tada je bilo završeno oko 85 odsto građevinskih radova, ali samo 60 odsto radova na instaliranju opreme.
Drugim rečima, uprkos ogromnom obimu iskopavanja i izgradnje, pred kompleksom je ostalo još mnogo posla pre nego što bi mogao da postane funkcionalno nuklearno postrojenje. U projekat je do tada uloženo približno 740 miliona juana, bez uračunatih vojnih izdataka i troškova rada.
Ogromne komore i tuneli ostali su iza radova, zajedno sa opremom postavljenom za proizvodni proces koji nikada nije započeo.
Od nuklearnog projekta do turističke atrakcije
Kompanija povezana sa Projektom 816 vremenom se preorijentisala na civilnu hemijsku proizvodnju i postala poznata kao Jianfeng. Manji deo podzemnog kompleksa korišćen je za skladištenje, dok je prvobitna nuklearna namena napuštena.
Lokacija je skinuta sa liste državnih tajni 2002. godine, a kineskim turistima otvorena je 2010. godine. Stranim posetiocima pristup je omogućen krajem 2016. Kompleks je tokom 2025. godine posetilo gotovo 900.000 ljudi, izjavio je Feng Đun, zamenik generalnog direktora, za list Čajna dejli.
Iznad zemlje, iz planine Džinzi izdiže se ventilacioni dimnjak. Duboko ispod njega, posetioci prolaze kroz reaktorsku halu visoku gotovo 80 metara. Reaktor za koji je ova hala izgrađena nikada nije počeo da radi.
