Odluka španskih vlasti da sa groba Vjekoslava Maksa Luburića u mestu Karkahente uklone sva ustaška i fašistička obeležja ponovo je otvorila jedno od najosetljivijih pitanja iz prošlosti — kako su zapravo završili ključni ljudi režima Nezavisne Države Hrvatske.
Ovaj potez izazvao je veliku pažnju javnosti, jer se radi o čoveku koji je bio upravnik sistema koncentracionih logora i jedna od najznačajnijih figura tog režima. Istoričar dr Mile Bjelajac ističe da je ovakva odluka opravdana i da osobe povezane sa teškim zločinima ne bi trebalo da imaju obeležja koja ih veličaju.
Nakon sloma NDH 1945. godine, veliki broj visokih funkcionera uspeo je da pobegne iz Evrope koristeći takozvane „pacovske kanale“. Put ih je vodio preko Austrije i Italije, najčešće ka Južnoj Americi, Sjedinjenim Američkim Državama i Španiji.
Prema istorijskim izvorima, značajnu ulogu u organizovanju bekstva imao je sveštenik Krunoslav Draganović, koji je iz Rima obezbeđivao dokumenta i logistiku za odlazak u emigraciju. Na taj način mnogi su izbegli neposredno suočavanje sa pravdom.
Ante Pavelić, poglavnik NDH i ključni ideolog politike progona, uspeo je da se skloni u Argentinu, gde je živeo pod zaštitom tadašnjeg režima. Međutim, njegov život u emigraciji nije prošao bez posledica. Na njega je 1957. godine izvršen atentat u Buenos Ajresu, kada je teško ranjen. Nakon toga se preselio u Španiju, gde je 1959. godine preminuo od posledica ranjavanja i bolesti.
Vjekoslav Maks Luburić, jedan od najistaknutijih ljudi tog sistema, nakon rata je takođe pronašao utočište u Španiji. Tamo je živeo pod pseudonimom i nastavio političke aktivnosti u emigraciji. Njegov kraj bio je nasilan — 1969. godine ubijen je u sopstvenoj kući, a okolnosti tog događaja i danas izazivaju različita tumačenja u javnosti.
Komandant Crne legije, Jure Francetić, nije dočekao kraj rata u emigraciji. Njegova sudbina okončana je još 1942. godine, nakon prinudnog sletanja na teritoriju pod kontrolom protivničkih snaga. Preminuo je od zadobijenih povreda nekoliko dana kasnije.
Među poznatim imenima tog vremena nalazi se i Dinko Šakić, nekadašnji upravnik logora Jasenovac, koji je posle rata pobegao u Argentinu. Decenijama kasnije izručen je Hrvatskoj, gde mu je suđeno i gde je osuđen na dugogodišnju kaznu zatvora.
Njegova supruga Nada Šakić, koja je bila povezana sa sistemom logora, takođe je izručena, ali je oslobođena zbog nedostatka dokaza.
Ljubomir Ljubo Miloš, jedan od najbližih saradnika Luburića, pokušao je nakon rata da nastavi aktivnosti u emigraciji, ali je uhapšen po povratku u Jugoslaviju i osuđen.
Miroslav Filipović, poznat po nadimku „Fra Sotona“, bio je jedna od najkontroverznijih figura tog vremena. Nakon rata uhvaćen je, izveden pred sud i osuđen.
Istoričari podsećaju da su mnogi pripadnici tog sistema izbegli pravdu godinama, ali da su pojedini ipak završili pred sudovima ili su im životi okončani u emigraciji pod različitim okolnostima.
U tom kontekstu, odluka španskih vlasti da uklone sporna obeležja sa groba Luburića vidi se kao simboličan čin koji ponovo otvara pitanje odnosa prema istoriji i načina na koji se ona danas tumači.
Istovremeno, u pojedinim delovima Evrope i dalje postoje inicijative koje izazivaju polemike, poput podizanja spomenika ili davanja imena ulicama po ličnostima iz tog perioda, što dodatno komplikuje odnos prema prošlosti.
Zbog svega toga, ova tema ostaje jedna od najosetljivijih i najvažnijih kada je reč o istorijskom nasleđu i sećanju na događaje koji su obeležili čitav region.
(Kurir)
